Günümüzde en büyük problem “Bilgilerin Doğruluğu” problemidir.  Gerek insanlar arasındaki, gerek devletler arasındaki birçok sorunun temelinde bu problem yatmaktadır.

Ortada birbirine zıt iki iddia olduğunda bunlardan biri doğru olabileceği gibi, ikisi de doğru veya ikisi de yanlış olabilir. Bir doğruluk probleminin açıklığa kavuşması, sorunun çözülmesinde ve adil bir karar verilmesinde önemlidir.

Peki ama nasıl çözülecek ? Mantık bu açıdan kullanılabilecek bir yöntemdir. Ancak bir olayın doğruluğunu, onu anlatırken kullanılan cümlelerin yapısıyla falan uğraşarak anlayamayız. Cümlelerde bir tutarsızlık olması, ancak anlatımda ve çıkarımda bir hata olduğunu gösterir.

Bir olayın doğruluğunun tespiti için kullanılabilecek yöntem Sorgulama Mantığı’dır. Bu mantık olay üzerine sorular sorarak doğruluğu tespite dayanır. Ancak aldığımız cevaplar her zaman doğruyu tespit için yeterli olmayabilir.

Şimdi bir örnek çalışması yaparak, sorgulama mantığına dair, bazı ipuçları vermeye çalışacağım.

Bir arkadaşınız yanınıza gelip, “bu sabah omlet yediğini” söylüyor. Örneğimizin bazı sabitleri var. Arkadaşımızın bu söylediğinin doğru olup, olmadığını bilmiyoruz. Bunu anlamaya çalışacağız. Ona soracağımız doğrudan “yedin mi” dışındaki sorulara doğru cevap vereceğini biliyoruz.

İlk olarak omletin yumurtadan yapıldığı aklımıza geliyor. Yani eğer bu sabah arkadaşımızın evinde yumurta yoksa, omlet yapamaz. Dolayısı ile yalan söylüyor olabilir. Soruyoruz. “Sabah evde yumurta var mıydı ?”  Cevap “Yoktu”

Arkadaşımızı yakaladık mı ? Hayır, çünkü arkadaşımız “bu sabah omlet yediğini” söyledi. “Evde” yediğini söylemedi. Yani evde yumurta yoksa bile arkadaşımız dışarıda omlet yemiş olabilir. Soruyoruz. “Omleti dışarıda bir yerde mi yedin ?” Cevap “Hayır, evde yedim.”

Bu sefer yakaladık mı ? Hayır, çünkü sadece arkadaşımızın evde omlet yediğini, ama yumurtası olmadığını biliyoruz. Arkadaşımız omleti dışarıdan sipariş vermiş ve evine getirtip yemiş olabilir. Soruyoruz. “Omleti dışarıdan mı getirttin ?”  Cevap “Hayır, sipariş vermedim.”

İyice sıkıştık değil mi ? Arkadaşımız yumurta olmayan evinde, dışarıdan sipariş vermeden, nasıl omlet yedi ?  Büyük ihtimal yalan söylüyor. Ama birden aklımıza komşular geliyor. Pekala arkadaşımızın bir komşusu sabah omlet yapıp getirmiş olabilir. Soruyoruz. “Omleti bir komşun mu getirdi ?” Cevap “Hayır.”

Artık iyice eminiz. Arkadaşımız bize yalan söylüyor. Alaylı bir şekilde soruyoruz. “Peki, evde yumurta yok, kimse sana omlet getirmemiş, dışarı çıkıp yememişsin. Sen bu omleti nasıl yedin ? Cevap “Yumurta yoktu ama dünden kalma omlet vardı. Isıtıp yedim !”

Görüldüğü gibi dedektifçilik oynamak zor. Bu yukarıdaki sorulardan herhangi birine arkadaşımız “Evet” de diyebilirdi. Peki diyelim ki, evde yumurta vardı. Bu arkadaşımızın o yumurtaları kırıp omlet yaptığını gösterir mi ? Veya bir komşusunun ona sabah omlet getirmiş olması, arkadaşınızın o omleti yediğini gösterir mi ? Hayır göstermez. Çünkü arkadaşınızın sorgulayabileceğiniz bir tanığı yok. En fazla kendisini “Evet” ten sonra, başka bazı sorular ile sorgularız. Mesela “Yumurta kırmayı biliyor musun ?” gibi…

Bu örnekten yine de bazı şeyler çıkarmak mümkün. Mesela Zaman önemli. Omletin sabah yenmesi, sabah yapıldığını göstermez. Mekan önemli. Sabah omlet yenmiş olması, evde yendiğini göstermez.
Malzeme önemli. Yumurtasız omlet olmaz. En önemlisi tanık önemli. Bu kadar basit bir konuda bile, tanık olmadan doğruluktan emin olamıyoruz. Ama sorgulama bize olay hakkında daha fazla bilgi veriyor.

Bu olayda biz arkadaşımızın sorduğumuz her soruya “Doğru” cevap vereceğini varsaydık. Başka olaylarda bu şekilde olmayabilir. Ve biz sorguladıkça arkadaşımız özellikle yalan söylüyorsa, bu yalanın ortaya çıkmaması için başka yalanlar söyleyebilir. Ve elimizdeki bu bilgilerden birinin başka bir zaman yalan olduğu ortaya çıkarsa, arkadaşımızın yalan söylemiş olduğu da ortaya çıkar.

Bu durumu ileride daha ayrıntılı inceleyeceğim.