FELSEFİ DÜŞÜNCELER – Aydın Rozental

Önceki yazımda hayatımızın etkileşimlerden oluştuğunu vurgulamış ve yazının sonunda “ Bu yazıdan başkalarının düşüncelerine göre yaşamamız gerektiği sonucu çıkarsa, yanlış olur.” demiştim. Şimdi bu konuya biraz açıklık getireyim.

İnsan dünya üzerinde kısıtlı bir süre yaşar. Sonrası meçhuldür. O yüzden, bu geçirdiğimiz kısıtlı süreyi kendi istediğimiz gibi geçirmeliyiz. Başkalarının istediği gibi değil. Başkalarının istediklerini yapmaya çalışmamız, hem bizi mutsuz eder, hem değerli vaktimizden çalar, hem de yazının sonlarında göreceğiniz gibi, yine etrafımızda yaranamadığımız kişiler olur. O halde etkileşimimize neden dikkat etmeliyiz ?

İnsanlar arasındaki etkileşim tek yönlü değildir. Yani karşımızdakinden etkilenirken, aynı zamanda etkileriz. Ve bu etkileme olayının kesin formülleri yoktur. Önceki yazıda demiştim ki : “Mesela yeni tanıştığımız birine kendimizi bir aptal gibi gösterirsek, karşımızdaki bize eğitici – koruyucu bir tavırla yaklaşabilir. Ya da bizden bir şekilde fayda sağlamaya çalışabilir.” Yani karşımızdaki kişi bizimle ilgili aynı algıya göre, farklı davranış biçimleri geliştirebilir. Onun dışında bizi, göstermek istediğimizden tamamen farklı da algılayabilir. Biz ancak sonuçtan sebebe doğru giderek karşımızdakinin, hangi hareketimizi nasıl algıladığını anlayabilir ve düzeltmeye çalışabiliriz.

Diğer yandan bir insanın dolandırıcı olduğunu anlarsak, bizi dolandıramaz. Ama dolandırılmışsak, zamanında anlamamışız demektir. Çünkü dolandırıcı kendisini dolandırıcı olarak göstermez. Mesela telefon eder ve kendini başkomiser olarak tanıtır. Bizde korku ve panik uyandırmaya çalışır. Sonra o korku ve paniğimizi kullanarak, bizden bir şeyler almaya çalışır. Ve bunu bize yardımcı olmaya çalıştığını söyleyerek yapar. Bizi dolandırmaya çalıştığını söyleyerek değil… Eğer karşımızdakinin bize göstermek istediği kişiden farklı olduğunu, yani başkomiser olmadığını zamanında farkedersek, dolandırılmaktan kurtuluruz. Ve dolandırıcı da kendisini başkomiser sanacak yeni bir avın peşine düşer. Bu karşımızdakinin bizi kötü niyetle etkilemeye çalışmasının bir örneğidir. Etkileşimin önemini bilirsek, karşımızdakilerin bizi etkilemeye çalıştığını bilir, niyetlerini anlamaya odaklanırız.

Biz de iyi niyetli bir şekilde başkalarını etkilemeye çalışabiliriz. Mesela bir kulübün başkanlığına aday olduğumuzda, kulüp üyelerini bize oy vermeleri için etkilememiz gerekir. Ancak kulübün içindeki küçük bir kitleyi ikna etmek için bazı sözler verirken, o kitleden hoşlanmayan çoğunluğun tepkisini çekip, seçimi kaybedebiliriz. Hatta bazı insanların bizi desteklemesi faydalı olurken, bazı insanların desteklemesi zararlı olabilir. Çünkü insanlar başkalarına olan davranışlarımızdan, hatta başkalarının bize davranışından da olumlu veya olumsuz etkilenirler. Ve birilerinin sevmedikleri insanlarla iyi ilişkiler kurma çabamız, onlarla ilişkimizin bozulmasına yol açabilir. O yüzden kendimizden taviz verip, başkalarının düşüncelerine göre yaşadığımızda bile, mutlaka çevremizde memnun edemediğimiz insanlar olur.

Çoğu kişi tarafından sevilen ve dikkate alınan bir insanın bizi desteklemesi, bir konuda önümüze çıkan zorlukları çok rahat bir şekilde aşmamızı sağlayabilir. Veya bize yardımcı olabilecek konumda insanlarla iyi ilişkilerimizin olması da öyle…

Bir yakınımız bize her zamankinden farklı davranıyorsa, onu incitecek bir iletişim hatası yapmış olabiliriz. Birileri fazla üstümüze geliyorsa, gelebileceklerini düşündüren bir şeyler yapmış veya yapmamız gereken bir şeyleri yapmamışızdır. Evet bazen bir şey yapmamak, bir şey söylememek de bir iletişim yöntemidir ve karşımızdakilere mesaj verir. Çocuğuna yeterince sevgi göstermeyen bir baba, çocuğunun “Babam beni sevmiyor.” diye düşünmesine yol açar. Ve çocuk da babasına, kendisini sevmeyen birine davrandığı gibi davranabilir.

Sadece bunlar mı ? Tabi ki değil. Giyimimiz, duruşumuz, konuşma tarzımız, hatta dikkatsizliklerimiz bile mesaj verir. Mesela bir dizinin geçen bölümünde, başka işler yaptıklarını söyleyerek beraberliklerini saklamaya çalışan bir çift, ayakkabılarında aynı çamurun olduğuna dikkat edip, temizlemedikleri için beraber gezdiklerini belli ettiler.

Etkileşimin önemini kavramamız; kendi hayatımızı başkalarını memnun edecek şekilde yaşamamız için değil; başkalarını bizim istediğimiz şekilde yönlendirebilmemiz, en azından yanlış mesajlar vermememiz için gereklidir. Veya kötü niyetli bir şekilde kendilerini olduklarından farklı gösteren kişileri farkedebilmek için…

Bu bir köşe yazısı olduğu için konuyu mümkün olduğunca sıkıştırmaya çalıştım. Mesela “duruşumuz” kelimesi ile aslında başlı başına bir kitap ve eğitim konusu olan “Beden dilinden” bahsettim. Biraz karışık olduysa, kusuruma bakmayın.

İnsan toplumsal bir canlıdır. Yani bir toplumun içinde yaşamak, biz insanların bir çok ihtiyacımızı karşılamamız için şarttır. Elbette Robinson Crusoe gibi yaşamaya çalışanlar istisnalar da var. Ama istisnalar kaideyi bozmaz. Toplum içinde yaşarken, ister istemez başka insanlarla etkileşim halinde oluruz. Ve bu etkileşimler aslında bizim hayatımızın çok büyük bir kısmını kaplar. Hayatımızdan memnun olup, olmamamız aslında etkileşimlerimizin sonuçları ile alakalıdır.

İhtiyaçlar dedik. İnsanın ne gibi ihtiyaçları olduğunu ve bunların önem sırasını, Amerikalı psikolog Abraham Maslow, 1943’de yayınladığı bir çalışmada ortaya koymuştur. Maslow’un İhtiyaçlar Hiyerarşisi, benim de katıldığım bir teoridir. Bu teorinin en alt katında “Fiziksel ihtiyaçlar” bulunur. Şehirlerin nüfusu arttıkça daha çok insan yemek, su hatta uyku gibi fiziksel ihtiyaçları için başkalarına bağımlı hale gelmektedir. İkinci sıradaki “Güvenlik ihtiyacı” da toplum içinde başkaları tarafından karşılanır. Hiyerarşinin daha üst basamakları ise “Sevgi ve Saygınlık ihtiyaçlarını” içeriyor ki, bunlar da yalnız başına karşılanabilecek şeyler değil. Sadece en tepede bulunan “Kendini gerçekleştirmek” kişinin kendisi ile ilgili bir olay. Ama o aşamaya ancak diğer aşamalar geçildikten sonra varılıyor. Dikkat edilirse bütün bu ihtiyaçlar, aslında yaşamımızın bir özeti. Ve bu ihtiyaçların karşılanması başkalarına bağlı. O halde, “Hayatımızı, başkaları ile olan ilişkilerimize göre yaşadığımızı” söyleyebiliriz.

Peki, başkaları ile ilişkimizin nasıl olacağı neye bağlı ?

Elbette bir çok faktör sayılabilir. Ama bence en önemli faktör, karşımızdaki insanın nasıl biri olduğu ve bizi nasıl gördüğüdür. Karşımızdakinin nasıl biri olduğu ise, aslında bizim onu nasıl gördüğümüzdür. Daha önceki bir yazımda, duyu organlarımızın ve aklımızın bizi yanıltabileceğini söylemiştim. O yüzden iki kişi arasındaki ilişki, o kişilerin kendilerine ve üçüncü kişilere göre nasıl insanlar olduklarından çok, birbirlerini nasıl algıladıklarına bağlıdır. Herkesin “kötü adam” olarak tanımladığı bir insanı, çocukları “iyi bir baba” olarak tanımlayabilir. Çünkü babalarından kendilerine karşı bir kötülük görmemişlerdir. Tam tersi baba, mesela başkalarını dolandırarak elde ettikleri ile çocuklarının ihtiyaçlarını fazlasıyla karşılamıştır. Komşularının “iyi bir insan” diye tanımladığı biri, eşine eziyet ediyor olabilir. Ve kadın korkudan sesini başkalarına duyuramıyordur.

Yukarıda verdiğim örneklerde görüldüğü gibi, karşımızdakini büyük oranda, onun bize davranışları ve onun hakkında bildiklerimizle tanımlarız. Ve karşımızdakiler de bizi onlara nasıl davrandığımız ve bizim hakkımızda bildikleri ile tanımlar. İşte bu, karşılıklı etkileşimdir. Biz bu etkileşimde karşı tarafa bilinçli veya bilinçsiz yanlış mesajlar verirsek, karşımızdaki de bize o yanlış mesajlara göre davranır. Mesela yeni tanıştığımız birine kendimizi bir aptal gibi gösterirsek, karşımızdaki bize eğitici – koruyucu bir tavırla yaklaşabilir. Ya da bizden bir şekilde fayda sağlamaya çalışabilir. Belki bu durum bizim karşı tarafın karakteri hakkında bir fikir elde etmemizi sağlar. Ama o kişi ile ilişkimizi farklı bir hale getirerek sürdürmemiz de zorlaşır. Çünkü ilk izlenimi değiştirmemiz çok zordur.

Beynimiz, bence bilgileri depolamada bilgisayara çok benzer. Nasıl ki, bilgisayarda benzer dosyaları veya ilgili dosyaları aynı klasörlerde depoluyoruz. Benzer bilgilerin de beynimizde aynı şekilde depolandığını düşünüyorum. Bunu yapabilmek için de bilgiye bir etiket takıyoruz. Ahmet ile tanıştığımız zaman, Ahmet’i unutmamak için beynimizde etiketleyip, bir gruba koymalıyız. Çünkü bir daha karşılaştığımız zaman sadece Ahmet’i ismen ve cismen hatırlamamız yetmez. Ahmet’in özelliklerini de hatırlayıp, ona göre davranmamız gerekir. Ahmet ilk tanıştığımızda bolca gülümseyip, birkaç espri yaptıysa, onu “Esprili ve cana yakın” diye etiketler, bir daha gördüğümüzde de gülümser ve samimi davranırız. Yapılan bazı araştırmalar ilk izlenim yani ilk etiketlemenin karşımızdakini gördükten sadece 4 saniye sonra yapıldığını iddia ediyor. Öyle bile olsa, bence bu 15 – 20 dakikalık bir görüşmede değişir. En azından yeni etiketler eklenir. O yüzden ben ilk izlenimi biraz daha uzun bir sürecin sonucu olarak değerlendiriyorum.

Konumuza dönersek… İhtiyaçlarımızı karşılamak için başkalarına bağımlıysak ve başkaları bize kendi etiketlemelerine göre davranıyorsa, bu konuda dikkatli ve hazırlıklı olmamız gerekiyor. Kime nasıl bir imaj çizdiğimize dikkat etmeli, gerekirse olumlu bir imaj çizebilmek için eğitim almalıyız. Ancak bu şekilde başkalarının bize daha iyi davranmasını ve bunun da hayatımızı daha rahat ve konforlu bir hale getirmesini sağlarız. Hoşlandığımız veya iş görüşmesi yaptığımız bir insanı etkilememiz, hayatımızın yönünü tamamen değiştirebilir.

Yukarıda yazdıklarımdan halk arasında sıkça kullanılan “Elalem ne der” sözünü dikkate almamız ve “Başkalarının düşüncelerine göre yaşamamız gerektiği” gibi bir sonuç çıkarsa, bu yanlış olur. Gelecek yazıda bu konu üzerine yazacağım.

Felsefe, her ne kadar Mantığı araç olarak kullansa da, esasen dil ile yapılır. Dil ise kaypaktır. Yani bir kelime birden çok anlama gelebildiği gibi, kelimeleri cümle içinde farklı sıralamak farklı anlamlara gelebilir. Eski Numenor kralı ve Numenor eski kralı derken birinde Numenor’un, diğerinde kralın eski olduğu anlatılır mesela. Keza Numenor’un eskiliğinin uzun geçmişinden mi, yoksa ortadan kalkmış olduğundan mı, geldiği de belirsizdir.

Mantık da dili bir yere oturtamayabilir. Geçmişte İngilizceyi matematikleştirerek mantıksal kesinlik sağlama çabaları başarısız oldu. Üstelik İngilizcedeki kelime sayısı Türkçenin birkaç katı. Türkçe aradaki farkı kelimeleri birkaç anlamlı kullanarak, eklerle ve tek kelimeyi birkaç kelime ile ifade ederek kapatmaya çalışıyor. Bu durum Türkçenin matematiksel bir kesinliğe oturtulmasını imkansız hale getiriyor.

Mesela “Bir pasta ya çikolatalıdır ya çikolatasızdır..” dediğimizde mantık ilk başta doğru gibi gelir. Ancak “Çikolatalı pasta” diye anılan ayrı bir pasta vardır. Ve muzlu bir pasta da çikolata içerebilir. Dolayısı ile Muzlu Pastaya “Çikolatalı” diyemediğimiz halde, çikolata içerdiği için “Çikolatasız” da diyemeyiz. Bir insan hem Evli hem de Evsiz olabilir. Evlidir, çünkü bir eşi vardır. Evsizdir, çünkü kirayı ödeyemeyip sokağa atılmışlardır. Ve bu durumdaki ifade sorunu Türkçeye hastır. İngilizcede aynı durum Married ve Homeless kelimeleri ile ifade edilir.

Felsefe, doğruya ulaşma çabası olduğu için, doğru anlaşılmak çok önemlidir. Yanlış anlaşılarak, insanlara düşüncelerinizi aktarmak istediğiniz haliyle aktaramazsınız. Ancak dilin bu durumu doğru anlaşılmayı zorlaştırır. Türkçedeki kelime azlığı, kendini doğru ifade etmeye çalışanların yabancı kelimeleri olduğu gibi kullanmasına da yol açıyor. Bu sefer de “Heterodoks”, “Epistemolojik” gibi yabancı kelimeler ve bu kelimelerin karışık bir şekilde kullanımı sonucu uzun bir cümle kurulup, büyük bir kesime hiçbir şey ifade edilemeyebiliyor.

Felsefe tarihinde uzun uzun yazılar yazıp, derdini bir türlü anlatamayan filozoflar vardır. Bunların başında Kant gelir. Kant yazılarında kendi tanımladığı bir çok yeni kelime kullanmıştır. Ancak bunun bir sebebi var. Antik çağda bile filozoflar düşünceleri sebebiyle oradan oraya kaçmak zorunda kalmışlardır. Kant ise doğduğu yerde eceliyle ölmeyi başaran ilk filozoflardan biridir. Çünkü yazdıkları bugün bile net anlaşılamadığı için tartışma konusudur. Buna rağmen dönemin yöneticilerinden yazdıklarıyla ilgili birkaç ihtar almıştır. Kant’ın açtığı bu yol, daha sonra başta Hegel olmak üzere başka filozoflarca da kullanıldı. O kadar ki, felsefi metinler adeta anlaşılmaz hale geldi. Ve kültürlü insan olduğu imajını çizmek isteyenler, bu metinleri anlamış görünmeye başladılar. Geniş halk kitleleri ise, bu metinleri anlamakla uğraşmayı gereksiz gördükleri için felsefeden uzaklaştı.

Bana göre bir felsefi metin, okuyanlar tarafından farklı farklı anlaşılmışsa, ve herkes doğru anladığını kendince ispatlayabiliyorsa, anlaşılmamış demektir. Anlaşılamayan bir metin üzerinde tartışmak felsefe yapmak değildir. Abesle iştigaldir. Çünkü anlaşılamayan bir metnin yazarı yaşıyorsa, ne demek istediği kendisine sorulur. Ama ölmüşse, o metnin doğrusunu anlamak imkansızdır. Bu abesle iştigal sonucu, ne yazık ki, sık sık yapılan Kant ve Hegel sempozyumlarında, dinleyicileri esneyerek otururken, hatta uyuklarken görürsünüz. Oysa rahatça anlaşılan bir metni herkes kendi anladığı şekilde açıklamaya çalışmakla uğraşmaz.

Felsefe aslında, Platon’un kitaplarında Sokrates üzerinden anlattığı gibi yapılır. Gayet açık ve net cümlelerle, fikir yürüterek. Halktan gelen soruları cevaplayarak… Çünkü felsefe her insanın faydalanması gereken bir araçtır. Belli bir kesimin tekeline alınacak ve statü göstergesi olarak kullanılacak bir şey değildir. Felsefenin halka yayılması, herkesin faydasınadır. Ne kadar çok insan, hayata mantıklı bir açıdan bakarsa, özellikle demokrasilerde bu insanların alacağı kararlar da o kadar rasyonel olur. Halk felsefeden uzaklaşırsa, Kant ve Hegel dahil bir çok meşhur filozof çıkaran Almanya gibi, kendi halkının seçtiği bir diktatörün elinde perişan olur.

Bu noktada en büyük görev biz felsefe eğitmenlerine, felsefe öğretmenlerine ve filozoflara düşüyor. Felsefe mutlaka halka inmek zorundadır. Bunun için de anlaşılmalıdır. Gerek eğitimlerde, gerek felsefe yaparken, mutlaka anlaşılır bir dil kullanmak zorundayız. Dilimiz Türkçe yukarıda da anlattığım gibi zor bir dil. Ama imkansız da değil. Yeter ki, zorlukların farkında olup, dikkatli davranalım. Ve felsefe ile uğraşıyoruz diye, abesle iştigal etmeyelim.

Bu yazımda biraz felsefenin ne olduğundan ve felsefe ile ilgilenirken nelere dikkat edilmesi gerektiğinden bahsetmek istiyorum.

Felsefe kelimesinin anlamı “Bilgelik sevgisi”dir. Felsefenin tanımı ise filozoflara göre değişiyor. Her filozof felsefeyi kendi anlayışına göre tanımlamayı tercih etmiş. “Doğruyu bulma yolunda düşünsel bir çalışmadır.” demiş Platon. Epikuros ise “Mutlu bir yaşam sağlamak için, tutarlı eylemsel bir sistemdir.” demiş. Campanella ise sadece “Eleştiridir” diye tanımlamış. Bana göre felsefe “Sorgulama sanatı” dır. Bu tanımımı biraz açayım. Sorgulamak, şüphe duyup, gerçeği araştırmaktır. Sorular sormaktır. Ancak her soru ve her konu felsefi değildir. Akşam evde ne yemek olduğunu sormak felsefi bir soru değildir. Buzdolabının çalışma sistemi ve nasıl soğuttuğu felsefenin konusu değildir. Herkes çeşitli konuları sorgular ve sorular sorar. Ama doğru konuları sorgulamak ve doğru soruları sormak, aynı bir ressamın çizdiği resmin, bir çocuğun çizdiği resimden farkı gibidir. O yüzden felsefe, sorgulama sanatıdır.

Felsefe yapmak, aslında genelleme yapmaktır. Kişiler ve olaylardan yola çıkarak genel bazı sonuçlar çıkarma çabasıdır. Ahmet’in nasıl bir insan olduğu değil. Ahmet’in geçen gün kedisine nasıl davrandığı da değil. İnsanların evcil hayvanlarına nasıl davranması gerektiği, felsefenin konusudur. “Evcil hayvanına davranışından, bir insanın karakteri anlaşılabilir mi ?” sorusu ise felsefi bir sorudur. Biz ancak bu soruya bir cevap verdikten sonra, Ahmet’i geçen günkü kedisine davranışı üzerinden değerlendirebiliriz. Bu tarz sorularla ulaşılan genellemeler soyut olduğu için sadece akla ve mantığa dayanır. Bu nedenle felsefede kesin doğrular yoktur. (Reichenbach gibi bazı filozoflar olduğunu savunur.)

Bilim ise deney ve gözleme dayandığından, elindeki verileri yanlışlanana veya geliştirene kadar doğru kabul eder. Felsefi bir konu, bir takım verilerle kesinleştiğinde, felsefenin alanından çıkar ve bilimin alanına girer. Geçmişte geometri bile felsefenin içindeydi. Platon’un Akademisinin girişinde “Geometri bilmeyen giremez.” yazardı. Zamanla kesinleşen konular felsefeden çıkmaya başladı. Matematik, geometri, fizik, gibi alanlar ilk çıktı. Son yüzyılda ise sosyoloji, psikoloji, tarih ve ekonomi bazı ölçülebilir ve denenebilir verilerle birer bilim olarak felsefeden ayrılmayı başardı. Şunu da belirtmem lazım ki, Bilim Felsefesi diye ayrı bir alan vardır. Ve bilim, gelişim sürecinde felsefeden faydalanmayı sürdürür. Keza bilimsel bir bilginin yanlışlanabilmesi için önce felsefi bir bakış gerekir.

Buzdolabının çalışma sistemi, bilimsel bir konudur. Daha iyi bir sistem üzerinde çalışılabilir. Ama kimse mevcut bilgilerin buzdolabı üretmek için işe yaramadığını söyleyemez. Mevcut bilgilerle yeterli imkana sahip herkes, buzdolabı üretip, çalıştırabilir. Belki birkaç sene sonra başka biri daha iyi özelliklere sahip bir buzdolabını tamamen farklı yöntemlerle üretmenin yolunu bulur ve bu konudaki bilgiler değişir. Felsefede ise kesin doğrular olmadığı için, bütün felsefi söylemler eleştiriye açıktır. Hiçbir filozof eleştiriden muaf tutulamaz. Hiçbir felsefi söylem ise kesin doğru gibi anlatılamaz.

Bu son iki cümlem çok önemli. Bazı insanlar felsefe dendiğinde sadece kendi siyasi görüşlerine, kendi ideolojilerine temel teşkil eden birkaç filozofun söylemlerini incelemeyi anlarlar. O filozoflar ne dedilerse, onlar için doğrudur. Asla eleştirmezler. Adeta o filozofların fanatiği gibi davranırlar. Hatta başka filozofları görmezden gelirler. Ne yazık ki, bunu yapan felsefe profesörleri bile var. Oysa felsefe ve fanatiklik bir arada bulunamayacak iki şeydir. Çünkü bir fanatik, sadece tuttuğu filozofun imajına zarar gelmemesi için uğraşır ve onu savunur, düşüncelerinin yanlışlığını kabul etmez veya görmezden gelir, sorgulamaz. Oysa felsefe için sorgulama olmazsa olmazdır.

Felsefe ve din birbirine çok yakındır, bazen birbirinin yerine geçerler. Dinden felsefe, felsefeden din çıkarmak mümkündür. Mesela “Jedi dini veya Jediizm” Star Wars filminin felsefesinden çıkan bir dindir. “Kelam” ise İslam dininden çıkan felsefedir. Bazı ünlü filozofların din insanı olduğu veya dini eğitim aldığı bir gerçektir. İşte bu durumdan faydalanan bazı tarikatler, kendi dinlerini felsefe gibi anlatarak taraftar toplamaya çalışabiliyorlar. Bunu yaparken de anlattıkları ile ilgili tartışmaya kapalılar.

Felsefe tarihi başka, felsefi söylemler başkadır. Felsefe tarihi elbette büyük oranda kesin bilgidir. Felsefe dersi adı altında anlatılan felsefe tarihi, hangi konuda kimin ne söylendiği; felsefenin nasıl geliştiği gibi hususların bilinmesi içindir. Bunları bilmek, felsefe yapan bir insanın binlerce yıl önce düşünülmüş şeyleri, yeniden düşünmek için vakit harcamasını önler. Ayrıca önceden düşünülmüş konuları, günümüz koşulları altında yeniden değerlendirmeye yarar. Felsefi söylemler ise tartışmak içindir.“Şu filozof, şöyle bir şey söylemiş. Ben de ona katılıyorum.” denebilir. Katılmayanlar ise neden katılmadıklarını söyleyerek rahatça tartışabilir. Bir felsefi söylem, bir ders sırasında tartışmasız doğru olarak anlatılamaz. M.Ö. 300 lü yıllarda yaşayan Aristoteles’in evren tasavvuru, dine de uygun olması sebebiyle yüzlerce yıl eğitim kurumlarında kesin doğru olarak anlatıldı. Bu nedenle 1600 lü yıllarda bile Galileo, Dünya’nın Güneş çevresinde döndüğünü tespit ettiği için, engizisyonluk olmuştur.

Sonuç olarak, felsefe ile ilgilenen insanların dikkat etmesi gereken en önemli konu, bir fanatik ya da bir tarikatten felsefe dersi almamaktır. Okuduğumuz felsefe kitaplarının da tarafsız yazarlar tarafından yazılmasına dikkat etmeli; bir ideolojiyi inceliyorsak, diğerlerine de mutlaka bakmalıyız. Mesela Adam Smith okuduysak, Karl Marx da okumalıyız.

“Kişisel Gelişim” son yıllarda moda olan bir deyim. Her insan yaşadığı sürece kişisel olarak değişir. Bu değişimin olumlu yönde olmasına “gelişim” diyoruz. Kendimizde birçok alanda değişiklik yapmamız mümkün. Bu değişikliklerin bir kısmı çeşitli konularda eğitimleri içeriyor. Benim de bu tarz eğitimleri veren arkadaşlarım var. Bir bakıma ben de bir kişisel gelişimciyim. Ancak ben kendime “Felsefi gelişimci” demeyi tercih ediyorum. Peki neden ?

Çünkü bir insanın kendini geliştirmeden önce yapması gereken önemli bir şey olduğuna inanıyorum : Hayattaki amacını bulmak ! Bu tamamen kendimizle alakalı bir şey. Başkalarının kendi uygun gördükleri hedeflere yönlendirmesiyle, zorlaması ile hayat amacımızı belirleyemeyiz. Kimseye “Senin hayatın böyle olmalı.” veya “Hedefin şunu yapmak olmalı.” dememeliyiz. Onun nelerden hoşlandığını, ne gibi huyları olduğunu, hangi imkan ve yeteneklere sahip olduğunu, başında hangi problemlerin olduğunu tam olarak bilemeyiz. Bu öyle sormayla veya gözlemle öğrenilebilecek bir şey de değil. Bazı insanlar kendi yeteneklerinin, huylarının bile farkında olmayabilir. Mesela sesi berbat olduğu halde şarkıcı olmayı hedefleyenler var. Resim yapmak hiç aklında olmadığı halde, eline ilk defa fırça aldığında harika şeyler çizebilenler de var. İşte bu noktada felsefe ortaya çıkıyor ve “Kendini tanı” diyor.

Kendimizi tanımak, hayattaki amacımızı bulmanın başlangıç noktasıdır. Bunun için de önce kendimize karşı mümkün olduğunca dürüst olmamız gerekiyor. “Mümkün olduğunca” dedim, çünkü bazen kendimize karşı da yalan söyleyebiliyoruz. Biz nasıl bir insanız ? Gerçekten kimlerden ve nelerden hoşlanıyoruz ? Bu tip sorular mevcut durumumuzla alakalı. Ancak mevcut durumun tespiti kendimizi tanımak için yetersizdir. Bir de olasılıklar üzerinden kendimizi tanımalıyız. Hangi durumda ne yaparız ? Mesela, elimize fırsat geçse ve yakalanmayacağımızı bilsek, bir şeyi çalar mıyız ? Nasıl bir çıkar için başkalarına sıkıntı verecek bir şey yaparız ? Bekarsak, evlenince eşimizi aldatır mıyız ? Hangi koşullarda aldatırız ?…

Bütün bu sorgulamalarımıza rağmen kendimizi tamamen tanımamız çok da mümkün değildir. Mesela paranın insan kişiliği üzerinde çok ciddi bir etkisi vardır. Zengin doğmuş ve sonradan servetini kaybeden birinin bütün düşünce ve davranışları değişebilir. Aynı şey fakir doğmuş ve bir şekilde zenginleşen kişilerde de olabilir. Ve bu düşünce ve davranış değişikliklerini gerçekten sınanmadan bilmemiz çok mümkün değildir. Bu nedenle insanlar parasal açıdan yaşadıkları bu tip değişikliklerden sonra boşanabiliyorlar.

Kendimizi yeterince tanıdıktan sonra artık neyi yapıp, neyi yapamayacağımız ve yapabileceklerimiz içinde hangilerini yapmak istediğimize karar verebiliriz. Bu noktada dikkat etmemiz gereken en önemli şey, varmak istediğimiz hedefe ulaşan yolun çok uzun olmamasıdır. Çünkü hayatımız aslında bir yol hikayesidir. Zahmetli ve uzun bir yoldan sonra hedefimize ulaşmanın hiçbir anlamı olmayabilir. Aslında en değerli varlığımız zamanımızdır. Ve bu dünyada geçireceğimiz zaman sınırlı ve belirsizdir. Zamanımızı belli bir hedefe ulaşmakla harcarken, yaptığımız fedakarlıkları ve çektiğimiz sıkıntıları telafi edip edemeyeceğimiz meçhuldür. Ve insan aynı yaşında da kalmaz. Gittikçe yaşlanırız ve yaşlandıkça olgunlaşırken, güçten de düşeriz. Bir insanın 40 yaşındaki ve 70 yaşındaki beklentileri, istekleri ve yapabilecekleri çok farklıdır. Bu yüzden hayat amacımıza ulaşmak için kullanacağımız yol da keyifli olmalıdır. Hatta bizzat yolun kendisi amacımız olmalıdır.

İşte Kişisel Gelişim’den önce hayattaki amacımızı bulmak o yüzden önemlidir. Çünkü kişisel olarak gelişirken, kendimize yanlış yatırımlar da yapabiliriz. Ve bunların hepsi değerli zamanımızdan çalar. Daha kötüsü istediğimiz şeylere ulaşma fırsatımızı ortadan kaldırabilirler. Sevmediğimiz ve kullanma ihtimalimiz olmayan bir yabancı dili öğrenmek için senelerce uğraşabiliriz. Sırf puanımız tuttuğu için kazandığımız bir okulda, sevmediğimiz bir mesleği öğrenirken, sevdiğimiz mesleğin okuluna gidemeyiz. Bize hiçbir işimize yaramayacak şeyler katan bazı eğitimlere gitmek için paramızı ve sevdiklerimizle geçireceğimiz zamanı harcayabiliriz.

Hayat amacımızı bulmak, yanlış rotalar çizmemizi de önler. Mesela evlenmek, çocuk sahibi olmak ciddi bir yola girmektir. O yoldan kolayca çıkılmaz. Evlendiğimiz kişiye ve çocuğumuza karşı sorumluluklarımız vardır. Bu sorumlulukları yerine getirebilecek bir şekilde hareket etmemiz gerekir. Eğer hayat amacımız bir eş ve çocuk sahibi olmayı içermiyorsa, evlilik kurumuna “bir deneyeyim” mantığı ile giremeyiz. Çünkü doğacak bir çocuk, ölünceye kadar ilgilenmeniz gereken bir insan demektir. Veya ilgilenmezsek yaşayacağımız vicdan azabı…

Bazen bazı şeyler istediğimiz gibi olmaz. Keza yaşlandıkça kendimizde meydana gelen değişiklikler, yeni bazı amaçlar edinmemizi sağlayabilir. Bu gibi durumlarda canımızı sıkmak yerine, durumu gözden geçirmek ve gerekirse yeni bir keyifli rota çizmek gerekir.

En başa dönersek… Kendimizi tanımak, hayat amacımızı bulmak ve bu yazıda bahsetmediğim ama yaşadığımız sürece bize yardımcı olacak birçok şey için önce felsefi olarak gelişmemiz gerekiyor. Felsefi gelişim, kişisel gelişimin başlangıç noktasıdır. Felsefi olarak gelişmeden kişisel olarak gelişmeye çalışmak, temeli olmayan binaya kat çıkmaya benzer. Sonuçları da çok ağır olabilir.

Geçen yazımda okuyarak bilgi edinebilmemiz için bazı gereklerden bahsetmiştim. Bu yazımda duyu organlarımız ile bilgi edinirken, nasıl yanılabileceğimiz üzerinde duracağım.

Son zamanlarda yapılan araştırmalar, çok daha fazla sayıda duyu organımız olduğunu söylese de; eskiden beri insanların kendileri dışından bilgileri beş duyuları ile aldıkları kabul edilir. Bunlar görme, işitme, koklama, tatma ve dokunma duyularıdır. Ancak yine çok eski tarihlerden beri bilinen bir şey, bu duyularımızın yanılabileceği ve aldatılabileceğidir. Yani duyu organlarımız vasıtası ile edindiğimiz bazı bilgiler yanlış olabilir. Bu yanlışın oluşmasında duyu organlarımız ile ilgili üç önemli sebep vardır.

1 – Bu beş duyumuz vasıtası ile edindiğimiz bilgiler özneldir.

2 – Bu duyuları edindiğimiz organlar bozulabilir.

3 – Bu duyularımız kasıtlı olarak yanıltılabilir.

Görme duyumuzu gözlerimiz vasıtası ile kullanırız. İki kişinin gördüğü mavi rengin tamamen aynı olup olmadığını bilemeyiz. Renk körlerinin Kırmızıyı yeşil, yeşili kırmızı gördükleri sanılır. Oysa öyle olsaydı, renk körlüğü onlar için bir problem olmazdı. Renk körlüğünde esas problem, bu iki rengin aynı renkte veya çok az bir ton farkı gibi görünmesidir. Bu yüzden renk körleri bu iki rengi birbirine karıştırır ve mesela trafik ışıklarında sıkıntı yaşarlar. Bunun dışında, insanların gözleri sonradan da bozulur, hatta işlevsiz hale gelebilir. Yakını ve -veya uzağı göremeyebiliriz. Gözlük kullanmamız, ameliyat olmamız gerekebilir. Aksi halde günlük yaşamımızda ciddi sıkıntılar yaşarız. Gözü kasıtlı yanıltmaya en güzel örnek sihirbazlıktır. Hepimiz şapkadan çıkan tavşanı görürüz. Ama o tavşanın oraya nasıl girdiğini göremeyiz.

İşitme duyumuz için kulaklarımız vardır. Çalan bir müzik, bazılarımızı rahatlatırken, bazılarımızı huzursuz eder. Bazılarımız bazı seslere dayanamaz. Mesela kara tahtada kayan tebeşir sesine… Kulaklarımız da gözlerimiz gibi bozulabilir. Mesela benim bir kulağımda sürekli tıslama sesi vardır. O kulağım bazı ses tonlarını duymuyor. Bu durum bazen iyi duyamadığım şeyleri tekrarlatmama sebep oluyor. Kulağı da yanıltmak mümkündür. Bir arkadaşımızın sesi ve konuşmasını taklit eden biri telefon edip, onunla konuştuğumuzu sanmamıza sebep olabilir.

Burnumuz ile kokuları alırız. İnsanlar farklı kokulardan hoşlanır. Mesela bazıları çiçek kokularını, bazıları ise yemek kokularını sever. Burnumuz hasar görürse iyi koku alamayabilir. Covid 19 geçiren bazılarının da koku alma duyuları zarar gördü. Burnumuzu kandırmak için herkesin kullandığı parfüm ve deodorantlar var. Hatta parfümün eski dönemlerde uzun süre yıkanmadıkları için normalde kötü kokan insanların, kokularını bastırmak için bulunduğu söylenir.

Yiyeceklerin tadına dilimizle bakarız. Herkesin farklı yiyeceklerden hoşlanmasının sebebi, büyük oranda yiyeceklerin tatlarının farklı algılanmasıdır. Dilimiz de hastalık gibi sebeplerle tat alma duyusunu kaybedebilir. Ve dilimizi kandırmak için son zamanlarda kullanılan Monosodyum Glutamat diye bir şey var. Bu tuz benzeri madde hem konulduğu gıdanın daha lezzetli algılanmasını sağlıyor, hem de doyma hissini baskılayarak daha çok yemek yemeyi sağlıyor.

Dokunma duyumuzu sadece elimizle değil, bütün derimizle algılarız. Bazılarımız en ufak bir esintide üşürken, bazılarımız karlı havada ince giysiler ile dolaşabilir. Bu duyunun sonradan azalması olabilir ama olmaması çok nadir ve doğuştandır. Bu duyudan yoksun olan insanlar, mesela elleri yandığı halde hissetmiyorlar. Biz bu duyumuzu genelde kendi kendimize kandırırız. Yazın denize girerken, yavaş yavaş girmek yerine birden atladığımızda mesela… “Deniz soğuk ama alışıyorsun.” sözü bu kandırmanın başarılı olduğunu gösterir. Çünkü denizin sıcaklığı birkaç dakikada değişmez ama bizim o sıcaklığı algılamamız değişir.

Gördüğünüz gibi duyu organlarımız vasıtasıyla dışardan aldığımız bütün bilgiler şüphelidir. Bu durumun Descartes de farkındaydı. O daha ileri gidip, bu gelen bilgileri işleyen beynimize de güvenemeyeceğimizi tespit etti. Böylece tutunabileceği sağlam bir bilginin peşine düştü. Sonunda “Düşünüyorum, o halde varım.” diyerek en azından “Düşünen bir Descartes’ın var olmasının” kesin bir bilgi olduğu sonucuna vardı.

Bizim elbette her şeyden şüphelenerek yaşamamız imkansızdır. Hatta her şeyden şüphelenmek bir hastalıktır. Ama bir olay, bir söylem, gördüğümüz bir şey, mevcut bilgimizle ters ise veya bir tutarsızlık fark ettiysek; “İnanılmaz” diye tanımlıyorsak, inanmak yerine araştırmalıyız.

Meşhur bir soru vardır “Çok gezen mi bilir, çok okuyan mı ?” diye. Bu soruya benim cevabım şudur : Çok gezen, kendi gördüğünü, duyduğunu, yaşadığını bilir. Çok okuyan, okuduğu yazarların yazdığını bilir.

İnsanın bir şeyleri kendi gözleri ile görmesi ve duyması, olayların bizzat içinde olması, daha detaylı ve kalıcı bir bilgi verir. Bu eğitim fakültelerinde öğretmen adaylarına öğretilen en önemli şeylerden biridir. Ama bizim her şeyi kendi gözlerimiz ile görmemiz ve yaşamamız mümkün değildir. Mesela uzaya çıkıp, dünyaya bakamayız. CERN’e girip, deneylere katılamayız. Bütün gün sevdiğimiz siyasinin ne yaptığını, ne dediğini bilmek için peşinde dolaşamayız. Geçmişe gidip, binlerce yıl önce ortadan kalkmış kişi ve toplumların neler yaptığını inceleyemeyiz.

Bu nedenle çoğu bilgimizi, başkalarının deneyimlerini, bilgilerini ve yorumlarını okuyarak öğrenebiliriz. Ama bilmemiz için sadece bir şeyleri okumamız yeterli mi ? İşte bu noktada doğru bilgiye ulaşabilmemiz için üç önemli husus var. Birincisi, okuduğumuzu doğru anlayabilmeliyiz. İkincisi, anladığımız şeyi irdeleyebilmeliyiz. Üçüncüsü, bir konuda farklı görüşlere de bakmalıyız Okuduğumuz şeyi doğru anlamak şu anlama gelir. Yazar yazdığı ile ne anlatmak istemişse onu anlamak. 2021 yılında yapılan OECD araştırmasına göre, Türkiye’de insanların yüzde 40’ı okuduğunu anlamakta güçlük çekiyor. Bu şu anlama geliyor. Bu yüzde 40, okudukları yazarların anlatmak istedikleri şeyleri, doğru anlamıyor. Mesela yazar, bir şeyin bazı zor şartlar gerçekleşirse yapılabileceğini anlatırken; okuyan, o şeyin kolayca gerçekleşebileceğini anlayabiliyor.

Okuduğunu doğru anlayabilen bir insan olmamız da yetmez. Anladığımız şeyi irdeleyebilmeliyiz. Bir yazıda anlatılmak istenen şey, çeşitli sebeplerle doğru olmayabilir. Yazarın bilgisi eksik olabilir. Yazarken hata yapılmış olabilir. Kasıtlı olarak yanlış bilgi verilmiş olabilir. Veya yazılanlar taraflı bir bakış açısı ile yazılmıştır. İşte bu yüzden okuduğumuz yazıdaki mevcut bilgilerimize ters düşen bilgileri mutlaka teyit etmeli; yazı içindeki mantık açısından tutarsızlıkları tespit edebilmeliyiz. Buna “Eleştirel Okuma” da denir.

Eleştirel okuma yapabilmek için, okuduğumuz metinleri yavaş ve gerekirse bazı yerlerini tekrar tekrar okumalıyız. Önemli hususların üzerinde düşünmeliyiz. Çok okumak değil, nitelikli okumak önemlidir. O yüzden “Ben her gün 1 kitap okurum.” gibi söylemlerde bulunanlar, gerçekte doğru dürüst okumayan insanlardır. Okunan yayının türüne göre bir kitabın okuma süresi değişmelidir. 500 sayfalık bir roman bir günde okunabilirken, bir felsefe kitabının 10 sayfasını okumak için birkaç gün gerekebilir.

Son olarak, okuduğumuz şeylerin çoğunun bilginin yanında yoruma dayandığını bilmeliyiz. Aynı olay, iki kişi tarafından çok farklı anlatılabilir. Özellikle anlatanlar olayın karşıt taraflarıysa… Bu yüzden bir konuda doğru bilgiye ulaşmak için, mümkün olduğunca farklı, hatta karşıt kaynakları okumak gerekir. Anlatıların ortak noktaları, elimizdeki doğru bilgileri oluşturur. Mesela bir trafik kazasında çarpışan iki otomobilin sürücüsü, birbirlerini suçlayabilir. Elimizdeki en doğru bilgi, arabaların çarpışmış olmasıdır.

Bütün bu hususları göz önüne aldığımızda, sanki çok okumanın, gezmeye göre fazla bir avantajı olmadığı anlaşılabilir. Ancak gezerken, görüp duyduklarımızın ne kadarı doğru ? Okuduğunu anlayamayan bir insan, duyduğunu doğru anlayabilir mi ? İnsanlar hiç yalan söylemez mi ?