Üstteki karikatür Sorgulama Mantığı ve Klasik Mantığın farkını çok güzel anlatıyor. Karikatürde çocuk klasik mantık ile “Tüm insanlar ölümlüdür.” ve “Aristo bir insandır.”  öncül önermelerinden “Aristo’nun ölümlü olduğu” sonucunu çıkarıyor. Burada önermeler göz önünde.

Oysa Aristo, çocuğun kendisinin ölümlü olduğunu söylemesinin nedenini sorguluyor ve ortada olmayan “Öleyim de malım mülküm senin olsun değil mi?” önermesini çıkarıyor. Tabi bu karikatürde vurgulanmayan gizli bir önerme daha var. O da “Çocuğun Aristo’nun mirasçısı olması.”

Bu durumda yine bir Klasik Mantık dizgesi kurulabiliyor. “Aristo ölürse mirası kalacak”
“Çocuk Aristo’nun mirasçısı.”
“O halde Aristo’nun mirası çocuğa kalacak.”

Sorgulama mantığı, bu tip Klasik Mantık dizgelerini de kurabilmek için gerekli gizli öncül önermeleri bulmaya yarar. Günlük hayatımızda biz bu gizli önermeleri çoğu zaman hiç farketmeden kullanırız.

Mesela bir Otobüste giderken, bir arkadaşımızın yolda yürüdüğünü gördüğümüzü düşünelim. Bu arkadaşımızla görüşebilmek için telefon ettiğimizde, arkadaşımız bize ‘başka bir şehirde olduğunu’ söylüyorsa, onun yalan söylediğini hemen biliriz.

Burada kesin doğru kabul ettiğimiz bir gizli önerme vardır ve biz o önermeyi dikkate alırız. Bu önerme “Bir insan aynı anda iki yerde olamaz.” önermesidir.

Bir insan aynı anda iki yerde olamaz.
Arkadaşımız bizim şehrimizde yolda yürüyor.
Arkadaşımız başka bir şehirde olduğunu söylüyor.
Arkadaşımız hem başka şehirde, hem bizim şehrimizde olamaz.
O halde arkadaşımız yalan söylüyor.

Bütün bu önerme dizgesi söz konusu pozisyonda kafamızdan geçer ve arkadaşımızın bize yalan söylediğini anlarız.

Aslında ‘Bir insan aynı anda iki yerde olamaz.” önermesi gibi doğruluk ihtimali çok yüksek olan bir sürü önerme daha var. Bu önermeleri kullanabilmek için, mevcut önermeleri sorgulamak gerekir.

Günümüzde sorgulanması gereken sadece sözlü veya yazılı önermeler değildir. Daha önceki yazılarımda bir resmi de sorgulamıştım. Aynı şekilde yolda gördüğümüz veya bir filmde gördüğümüz herhangi bir şey de ortada herhangi bir önerme olmadan sorgulanabilir.

Mesela izlediğimiz filmde, bir kişinin atı koşturarak 3 – 4 saatte ulaştığı bir yerden, başka bir kişi yine atı koşturarak aynı yoldan 15 dakikada dönüyorsa, bu olayı da bir sorgulama ile mantıksız olarak bulabiliriz.

Buradaki gizli ve doğruluk ihtimali yüksek olan önermeler “Bir at, diğerinden 10 misli hızlı koşamaz.” ve “Bir yere aynı yoldan gitmek ve dönmek, aynı mesafedir.” önermeleridir.

Böylece şöyle bir kurgu kurulabilir.
Bir at, diğerinden 10 misli hızlı koşamaz.
Bir yere aynı yoldan gitmek ve dönmek aynı mesafedir.
Birinci adam atı koşturarak 3 saatte gitmiştir.
İkinci adam atı koşturarak aynı yoldan 15 dakikada dönmüştür.
O halde ikinci adamın atı birinciden 12 misli hızlı koşmuştur.
Sonuç 1. önerme ile uymadığından mantıksızdır.

Aristoteles ortaya koyduğu mantık sistemi ile doğruya ulaşma yolunda çok ciddi bir yol katetmiştir. Ancak bu bu sistemi kullanabilmek için ortada olmayan gizli önermelere ulaşmak gerekiyor. İşte bu gizli önermelere sorgulama ile ulaşılabilir.