Felsefenin birçok tanımı vardır. Her Filozof felsefeyi kendine göre tanımlamaya çalışmıştır. Bana göre en kısa ve anlamlı tanım şudur : “Felsefe, sorgulama sanatıdır”. Ve bence felsefe yapmak, sanat ile çok benzerlik gösterir.

Evet felsefe yapmak, sanat ile çok benzeşir. Bu benzerliği göstermek için öncelikle “sorgulama” kelimesini incelememiz gerekiyor. Türkçe Standartlaştırma Kaynaklarının en önemlisi olan Türk Dil Kurumu (TDK) sözlüğüne göre sorgulama “Bir konuyu sorular sorup, yanıtlar vererek araştırma.”anlamına geliyor. Peki soru sorabilmek için ne gerekiyor ? Elbette düşünebilmek.

Sağlıklı her insan düşünme kabiliyetine sahiptir. Burada “sağlıklı” kelimesi ile ileri dereceli alzheimer gibi bir hastalığa sahip olmamayı veya komada bilinçsiz yatmamayı kastediyorum. Mesela psikolojik sorunları olan bir insan da düşünebilir. Psikolojinin bozuk olması düşünmeye engel değildir. Ve filozoflar arasında bile psikolojisi bozuk olanlara rastlanır. Ancak her düşünme de bir sorgulama değildir. Sevgilisini, akşam ne yiyeceğini, bulmacada sorulan sorunun cevabını düşünen insanların sorgulama yaptıklarını söyleyemeyiz. O halde sorgulamayı, düşünmenin bir çeşidi olarak görebiliriz.

Sorgulama yapmak için sorular sormak gerekiyor. Soru sorabilmek için de algıladıklarımızdan ve içeriklerinden emin olmamamız gerekiyor. Mesele telefon çaldı ve karşımızdaki kendini polis olarak tanıtıyor. Bu örnekte biz sadece kulağımızla karşı tarafın söylediklerini algılıyoruz. Evet aranmış olduğumuza güvenebiliriz. Ama arayanın söylediklerine güvenebilir miyiz ? Elbette güvenemeyiz. Güvenebilmemiz için daha fazla bilgiye ihtiyacımız var. Bu bilgileri elde edebilmek için sorular sorar, karşılaştırmalar yapar ve karşı tarafın gerçekten polis olup olmadığını araştırırız. İşte bu sorgulamadır.

Gelelim sanata… Yine TDK’ya göre sanat “Bir duygu, tasarı, güzellik vb.nin anlatımında kullanılan yöntemlerin tamamı veya bu anlatım sonucunda ortaya çıkan üstün yaratıcılık.” olarak tanımlanıyor. Yani bir şeyin sanat olabilmesi için yaratıcılığa dayanan bir üstünlüğü olması gerekiyor. İşte bu nokta önemli.

Sorgulama, yapan kişiye bir fayda sağlamalıdır. Mesela gözden kaçan önemli bir hususu bularak, daha sağlıklı karar verdirmelidir. Dolandırılmayı, yanlış kişilerle ilişkiler kurmayı engellemelidir. Kafaya takılan önemli sorunları çözmelidir. İşte bu tip faydalar sağlayan bir sorgulamayı yapmak yaratıcılık gerektirir. Felsefe ile ilgilenen bir insan, doğru konularda, doğru soruları, doğru zamanda, doğru şekilde sorar ve cevaplar. Ve böylece felsefe yapar.

Sağlıklı her insan, düşünebildiğine göre, zaman zaman da sorgulama yapar. İnsanların farklı zeka özellikleri vardır. Bir insan üstün olduğu zeka alanında daha doğru sorgulamalar yapabilir. Mesela müzikal zekası iyi olan bir insan, bu alanda yaptığı sorgulamalar ile bir müzik parçasının çalıntı olup olmadığını, rahatça anlayabilir. Ve bu doğru bir sorgulama olur. Dolayısı ile her insan zaman zaman felsefe yapar. Aynı her insanın bir kağıda iyi kötü bir resim çizebileceği gibi…

Ama nasıl her resim çizen kişi, ressam olarak anılmıyorsa, her felsefe yapan da filozof olmaz. Bir ressam olabilmek için çok çalışmak ve resim yapmanın inceliklerini öğrenmek gerekir. Her şeyden önce çizilen resimlerin bir kesim tarafından beğenilmesi gerekir. Bir filozof olmak için de aynı şekilde çalışmak ve ilgili alanlarda bilgi sahibi olmak gerekir. Ve ortaya konan teorilerin tartışmaya değer olması gerekir. Bir ressam renkler arasındaki uyumu yakalamalıdır. Bir müzisyen notalar arasındaki uyumu yakalamalıdır. Bir filozof ise olaylar ve olgular arasındaki bağlantıları ve benzerlikleri yakalamalıdır. Aksi halde doğru soruları soramaz, sorduğu soruları doğru cevaplayamaz.

Felsefe ile sanatın bir başka benzerliği ise ikisinin de kesinliği olmamasıdır. Bir sanat eserinin güzelliği kişiye göre değişir. Bazıları beğenir, bazıları beğenmez. “Kesin güzel” diye bir şey yoktur. Aynı şekilde felsefi teoriler de bazı insanlarca kabul edilir, bazılarınca edilmez. Yani felsefede de “Kesin doğruluk” diye bir husus yoktur. Kesin doğru kabul edilen konular felsefeden çıkar ve bilimin alanına girer.

Gariptir ama felsefe ile sanatın bir başka benzerliği de şudur. Sanatçıların da, filozofların da değerleri genelde ölümlerinden sonra anlaşılır.

Toparlayacak olursak… Felsefe, bana göre sorgulama sanatıdır. Sorgulama düşünebilen her insan tarafından yapılabilir. Ancak faydalı ve doğru sorgulamalar yapmak bir yaratıcılık gerektirir. İşte tanımın sanat kısmı bu yaratıcılıktan geliyor. Bu tarz yaratıcı sorgulamalar da yine her insan tarafından zaman zaman yapılır. Bu nedenle herkes felsefe yapabilir. Felsefe ile ilgilenmek insanın daha çok sorgulama yapmasını ve daha doğru davranışlarda bulunmasını sağlar. Aynı daha güzel resim çizmeye çalışmak için yapılan çalışmaların sağladığı gibi… Ama bir filozof olmak, aynı bir sanatçı olmak gibi çok çalışmayı ve uzmanlaşmayı, hatta profesyonelleşmeyi gerektirir.